De soldaat van oranje

Op het moment dat ik dit stukje schrijf is het de periode van het herdenken van de Koningin, de doden en van onze bevrijding. Kortom alles staat in het teken van Oranje, soldaten en oorlog. Tevens is het de periode van het opleven van de natuur. Alle planten schieten in het blad en alle vogelsoorten zijn weer terug in ons land. Zij doen de gehele dag door hun uiterste best om voor hun nest en nieuwe kroost het beste plekje te bemachtigen.Roodborstje Dit plekje, met het omringende voedsel- of jachtgebied, wordt het territorium genoemd. In die zin zijn het net soldaten die hun 'vaderland' steeds opnieuw verdedigen, dan wel in de buurt daarvan een nieuw gebied op de 'vijand' moeten proberen te veroveren. Het ligt meestal alleen in de aard van de mannetjes om dit doen. Maar ik zal laten zien dat soms ook de vrouwtjes een haantjes gedrag vertonen om zodoende de soortgenoten te imponeren of te lijf te gaan. Het gaat dan om het Roodborstje. In dit artikel ga ik uitleggen hoe slim het Roodborstje is, waarom ik ze als soldaten van Oranje typeer en op welke wijze het agressieve vrouwtje haar charme in de strijd gooit om het agressieve mannetje te verschalken.

De slimme scharrelaar

Mensen die regelmatig in de (moes)tuin werken kennen dit tafereel als geen ander: Zodra je een schop in de grond steekt, heb je in een mum van tijd gezelschap van een vogeltje met een oranjekleurig borstje. Dit kan er maar eentje zijn, het Roodborstje. De mannetjes en de vrouwtjes zien er precies hetzelfde uit. Hij (of zij) wacht dan vlak voor je voeten geduldig af en houdt scherp in de gaten wat er allemaal met je schop mee omhoog komt. Zo pikt hij zonder al te veel moeite menig regenwurmpje of insect mee. Om dezelfde reden volgen roodborstjes in het bos graag de verrichtingen van andere bosdieren. Die wroeten immers ook vaak in de grond als ze op zoek zijn naar eikels of noten, waarbij natuurlijk de nodige wormen en andere beestjes omhoog komen. Ook volgen ze graag de hoefsporen van grotere dieren. Het volksgeloof dacht dat het Roodborstjes door dit volggedrag bijzonder gehecht waren aan het gezelschap van mensen en grotere dieren. We weten nu dat dit dat behoort bij het slimme gedrag van Roodborstjes om vrij gemakkelijk hun dagelijkse kostje bij elkaar scharrelen. De exemplaren die we 's winters in onze tuin zien zijn veelal afkomstig uit noordelijker gelegen gebieden (Scandinavië). Deze komen in de herfst naar de Lage Landen afgezakt, maar aangezien de bos territoria dan bezet zijn door onze inheemse exemplaren moeten ze hun toevlucht in onze tuinen gaan zoeken. Het zijn met name deze vreemde kostgangers waarmee 'onze Roodborstjes' de wildste oorlogen om het territorium moeten voeren.

De soldaat van oranje

Roodborsten zijn echte individualisten en vechtersbazen. Het gezegde 'alleen is maar alleen' gaat zeker niet op voor het Roodborstje. Voor hem of haar geldt eerder het motto 'alleen is beter dan samen'. Ook na de broedperiode (eind augustus) gaat het Roodborst opnieuw zijn territorium verdedigen. Meestal gebeurt dat via de zang en soms ook wel eens door het aannemen van bepaalde dreighoudingen tegenover alle soortgenoten. Vooral in de eerste weken na de rui, wanneer elk Roodborstje zijn herfstterritorium (opnieuw) vastlegt, kunnen de grensconflicten hevig zijn. Zowel het Roodborstmannetje als vrouwtje valt indringers van beide geslachten genadeloos aan. Maakt een indringer zich kenbaar in een bestaand territorium, dan wordt hij zingend benaderd door de rechtmatige eigenaar waarna gewoonlijk een pittig zangduel ontstaat. Vlucht de indringer niet of valt hij of zij op zijn of haar beurt zelfs de territoriumeigenaar aan, dan komt het uiteindelijk tot een echt gevecht. Dergelijke gevechten zijn meestal van korte duur maar zeer hevig. In uitzonderlijke gevallen kent een gevecht tussen rivaliserende roodborsten een dodelijke afloop waarbij de ogen uit de kop worden gepikt, pluimen worden uitgerukt en de schedel met de snavel wordt stukgeslagen.

In het leven van de Roodborst draait alles om het bezit van een lapje grond. Dat territorium hoeft helemaal niet groot te zijn. Soms bestaat het uit een paar kleine achtertuintjes, dan weer uit een flink stuk bos of heide. Drieduizend vierkante meter is vaak al genoeg. Roodborstjes bezoeken in de wintermaanden regelmatig onze voedertafels. Het belang van de 'oranje borst' is experimenteel aangetoond toen onderzoekers een bosje oranje veren aan een tak bonden. Ieder Roodborstje nam daar een dreigende houding tegen over aan en ging al snel tot de aanval over.

Het Roodborstje zingt bijna het gehele jaar door en het gezang laat zich moeilijk beschrijven. Ik vind dat het nog het meeste lijkt op het geluid van een snel draaiend 'piepend karrenwiel'. Er zijn perioden dat Roodborstjes ook ’s nachts zingen. Uit onderzoek is gebleken dat ze dit doen omdat ze overdag simpelweg niet boven het verkeerslawaai van de stad uitkomen en de rivalen ze dan niet horen.

Op vrijerspad met de borst achteruit

Meestal bestaat een Roodborstjespaar uit twee buren, waarbij de beide territoria samengevoegd worden voor het broedseizoen. Na het broedseizoen (eind augustus) en in de winter zijn alle Roodborsten, ook de mannetjes en de vrouwtjes, elkaars vijand. Op een gegeven moment omstreeks eind januari verandert plotsklaps het gedrag van het vrouwtje. Dan stopt ze met haar territoriale gezang. Ze verandert haar tactiek en gaat het gebied van een zingend mannetje binnen met haar kopje gebogen en haar oranje borst zover mogelijk achteruit. Soms zingt zij zachtjes. Het mannetje herkent haar in eerste instantie niet als 'zijn vrouwtje' en probeert haar weg te jagen. Zij blijft echter gewoon zitten en wacht tot hij is gekalmeerd. Ondertussen doet zij of haar neus bloedt en gaat ze in een hoekje van zijn territorium gewoon op zoek naar voedsel. Pas dan valt het kwartje bij het mannetje en beseft hij dat er romantiek in het spel is. Hij gaat op zoek naar een insectenlarve en biedt deze het vrouwtje aan.Nest Het zal echter nog tot april duren voordat er gebroed gaat worden. Het vrouwtje alleen zorgt voor de bouw van het onzichtbare nest, vaak verstopt in een of andere holte, slootkant of boomstronk. Er worden meestal 5-6 witte eieren met bruinachtige vlekjes gelegd, die door het vrouwtje alleen ca. 14 dagen bebroed worden. Ze wordt op het nest door het mannetje gevoerd, of hij roept haar van het nest af om haar voer aan te bieden. De jongen worden door beide ouders zeer onopvallend en intensief gevoerd en zijn na 14 dagen vliegklaar. Er kunnen 2 of zelfs 3 broedsels per jaar worden grootgebracht. De uitgevlogen jongen missen de oranje borst en zijn net als een jonge lijster gespikkeld.

Beschermd door bijgeloof

Hoewel Roodborstjes dezelfde vijanden hebben als andere kleine zangvogels, lijden zij vermoedelijk minder verliezen dan de andere. Reeds eeuwenlang zijn ze gespaard gebleven voor vervolging door de mens, omdat men (Europa breed) geloofde dat het doden of kooien van een Roodborstje, of zelfs het verstoren van het nest, ongeluk of rampen zou brengen. Een Franse legende verhaalt dat de borst van het Roodborstje door het bloed van Jezus werd gekleurd toen de vogel probeerde aan het kruis een doorn uit zijn doornenkroon te trekken. Toch worden Roodborstjes niet oud. Bijna driekwart sterft voordat ze een jaar oud zijn. Ze vallen ten prooi aan roofdieren (vooral) katten, of sterven omdat ze niet voor zichzelf kunnen zorgen. Tien procent van de oudere vogels sneuvelt aan het front bij het verdedigen van hun 'vaderland'. Het oudste Roodborstje ooit is slechts dertien jaar geworden.

Ik wens U een fijn vervolg van het voorjaar en een zonnige zomer toe.