De kip of het ei

Op de Paas-ontbijttafel staan behalve verse broodjes, koffie, thee en jus d ’orange natuurlijk volop eieren. Het eten van eieren met Pasen is een eeuwenoude traditie, net als het zoeken van eieren van de paashaas. Ik ga in dit artikel een eeuwenoud dilemma van de kip of het ei trachten op te lossen.

De paashaas in nood

Pasen valt dit jaar op 24 en 25 april. Dit is een zeer late paasdatum, want pasen kan vallen tussen 22 maart en 25 april. De variatie in de paasdatum heeft te maken met de maanstand. De zondag na de eerste volle maan, die zich voordoet op of na het begin van de lente, is het pasen. De naam van het Christelijke paasfeest ligt in de Joodse traditie. Het Joodse Pesach (in de Christelijke liturgie Pascha) is nauw verbonden met de uittocht van de Joden uit Egypte, de Exodus. Toch heeft ons Paasfeest eigenlijk een heidense oorsprong. De Germanen vereerden in het voorjaar Ostara, de godin van de lente en de vruchtbaarheid. Zowel de naam Ostara (Oud engels: Eostre) als wel de Duitse en Engelse benaming voor Pasen, 'Ostern' en 'Easter', zijn te herleiden tot het Oer-Germaanse woord voor het 'Oosten'. De Germanen offerden eieren om haar te eren. Eieren zijn vruchtbaarheidssymbolen.

En hoe zit het met de Haas dan?

Volgens de overlevering is de Haas een heel bijzonder dier. Hij heeft een gouden vacht en blijft bovendien onzichtbaar. Vroeger werd verteld dat hij eieren kon leggen. Dit is te verklaren uit het feit dat sommige vogels een verlaten nest (hazenleger) gebruiken als hun nest. Hun eieren werden aangezien voor 'hazen eieren'.

Verschillende van die Germaanse gebruiken werden in het Christelijk geloof overgenomen. Zo gaven de boeren hun mooiste eieren aan de pastoor, als paasoffer. Die eieren werden soms ook gekleurd en in de vroege ochtend van eerste Paasdag verstopt en ... uiteraard door de Paashaas! Ook werden Paaseieren opgehangen in de bomen, hetgeen een overblijfsel is van de heiligeboom-cultus uit onze Germaanse traditie. Bij de Kerstening van Europa werden ook deze symbolen opgenomen in de nieuwe Christelijke religie.

Een nog veel oudere ei-traditie stamt uit China. In de zevende eeuw voor Christus aten de Chinezen al gekleurde eieren. Tijdens de viering van hun lentefeest maakten ze drie dagen lang geen vuur. Ze wilden zo de zon de kans geven om de natuur te ontdooien. Rauw vlees kon gemakkelijk bederven en daarom aten ze gedurende die dagen hardgekookte eieren.Geschilderde paaseieren

Naast alle verhalen over lentefeesten en oude symbolische tradities is er nog een verklaring voor het feit dat we juist met Pasen (in de lente) veel eieren eten. Leggen onze kippen tegenwoordig het hele jaar door eieren, vroeger was dat anders. In de donkere wintermaanden lag de leg helemaal stil. Thans is het nog steeds zo dat een kip, die geheel in vrijheid rondscharrelt, in het najaar stopt met leggen en weer begint bij het lengen van de dagen in het voorjaar. Vroeger werden eieren ook cadeau gegeven. Er zat dan vaak een betekenis achter. Gaf een jongeman een prachtig versierd ei aan zijn geliefde, dan was dat aardige geschenk tevens bedoeld als huwelijksaanzoek. Gaf men bij begrafenissen een ei, als afscheidsgeschenk, dan was dat een symbolische wens voor wedergeboorte en een nieuw leven.

Eieren versieren hoort net zo bij Pasen, als een kerstboom versieren bij Kerst en het verzorgen van de eieren door de Paashaas, als de Sint (of Kerstman) bij het schenken van de cadeautjes. Heel lang was de traditionele kleur voor geverfde eieren rood, als symbool voor liefde, blijdschap, vruchtbaarheid en de verrijzenis.

En nu de Kip en het EI

Het ei wordt geleidelijk gevormd gedurende een periode van ongeveer 25 uur in het lijf van de kip (ofwel de hen). Voor de productie van een ei heeft de kip helemaal geen haan nodig. Het is vergelijkbaar met de menstruatie cyclus bij vrouwelijke zoogdieren. Als een kip 5 tot 6 maanden oud is, kan ze eieren leggen. Gedurende haar geslachtsrijpe periode heeft zij ongeveer 4000 zeer kleine eicellen tot haar beschikking, waarvan een groot aantal zich ontwikkelen tot volledige dooiers. Als het eicelzakje breekt komt er een dooier vrij en wordt opgevangen door de trechtervormige linker eileider (de rechter eileider functioneert niet). De eileider is een kronkelend buisje met een lengte van ca. 80 cm. Als daar levend sperma (van de haan) in voorkomt, vindt hier tevens de bevruchting plaats. Los van een bevruchting wordt hier ook het eiwit afgescheiden voor de vorming van de eiwitlaag rondom de dooier. Tenslotte wordt in de eileider de schaal gevormd uit kalk (calcium carbonaat). Er kunnen verfpigmenten aan worden toegevoegd om de schaal te kleuren, bijvoorbeeld bruin of groen. De schaalvorming neemt de meeste tijd in beslag (ongeveer 21 van de 25 uur). Het complete ei verlaat de eileider via de cloaca (de vagina) van de kip. Voor het leggen van een ei heeft een kip slechts 1 minuut nodig. Een witte kip legt meestal witte eieren en een bruine kip bruine eieren. Maar dit hoeft niet. De kleur van het ei hangt af van het ras van het kip. De smaak staat helemaal los van de kleur.

De kip legt elke dag een ei en na ongeveer 10 dagen heeft ze genoeg eieren in haar nest. Dan gaat ze erop zitten om de eieren uit te broeden. Ze houdt de eieren op een constante (lichaams)temperatuur van 41°C en keert de eieren op bepaalde tijdstippen. Het embryo in het ei groeit snel en voedt zich met het eigeel en eiwit en na 21 dagen broeden komt het als kuiken uit het ei. In elk ei zit een luchtkamer, die tijdens het broeden groter wordt naarmate het embryo zich verder ontwikkelt. De eierschaal is namelijk poreus en staat in verbinding met de buitenlucht. Daarom mag je eieren ook nooit naast dingen bewaren die stinken, want dan gaan ze er naar ruiken en smaken. Als haar kroost groot genoeg is, gaat de kip na enkele maanden weer leggen. Zo kan zij in dat seizoen nog een nest grootbrengen. In het najaar, bij het korter worden van de dagen, stopt de kip met leggen. In het voorjaar bij het lengen van de dagen begint de cyclus opnieuw. Als er geen eieren uitkomen, verlaat de broedse kip het nest meestal na verloop van tijd. Als, na het leggen, telkens de eieren weggehaald worden, krijgt de kip geen nest vol en zal ze niet broeds worden.

Net zoals bij mensen en vele andere dieren communiceren kippen door middel van spraak, met hun stembanden. De 'kippentaal' is uitgebreider dan de meeste mensen denken. Kippen hebben ruim 30 tot 40 verschillende kippenwoordjes, die allemaal verschillende betekenissen hebben. Het 'Praten' of tokkelen, zoals veel mensen het noemen, gebeurt zelfs al vóórdat de kuikens geboren wordt. Een moederkloek geeft haar kennis door aan haar kuikens en dat gebeurt zelfs al terwijl de jongen nog in het ei zitten. De kuikens antwoorden terug door gepiep dwars door het eierschaal heen.

De oplossing van het eeuwenoud dilemma

Wat was er nu het eerste de KIP OF HET EI? ... Je raadt het goed, de PAASHAAS. De paashaas was er het eerste. Hij legde een leger eieren en daaruit kwamen de eerste kippen te voorschijn.